است كه از عقل الهى وسيلهء هدايت اخلاقى كاملى را بگيرند و در اين صورت است كه منبع حقيقى براى الزام اخلاقى در تفكّر ارزنده نهفته و پنهان است كه همان عقلانيّت عقل و آخرين مرجع براى حسّ اخلاقى مىباشد . 2 - ويژگىهاى تكليف اخلاقى هر قانون مادّى ، يا اجتماعى ، يا منطقى و جز اين‌ها به‌طور قطع دربارهء تمام افرادى كه آن را قبول دارند به يك نحو و روش حكم مىكند ، چنان‌كه فردى تنها در شرايط مختلف حكم واحدى مىكند ، اگر چنين نباشد هرگز آن قانون ، قانون نخواهد بود ، يعنى قاعده‌اى همگانى و پايدار نمىشود . قانون قطعى و لازم ، هرچند داراى طبيعت كاملا فردى باشد ، باز هم از اين طبيعت مشترك ، يعنى فراگيرى و قطعيّت خالى نيست . تبلور طبيعت همگانى بودن در قانون اخلاقى قرآن كريم ، بدون ترديد به روشنى مشاهده مىشود ، البتّه نه از آن جهت كه مجموع مقرّرات آن تنها و به‌طور كلّى متوجّه تمام انسان‌ها مىشود و خداوند آن را مقرّر فرموده است : « يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً » « 1 » ، و نيز مىفرمايد : « لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ » « 2 » ، و فرموده است : « لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً » « 3 » . و آن گاهى بر يك معناى توزيعى و همگانى حمل مىشود . بلكه يك قاعده ، بايد قاعده‌اى عادلانه و يا فضيلتى فراگير باشد و لازم است كه تمام افراد را به صورت يكسان شامل شود ، خواه فردى آن را با شخص خود و يا با ديگران تطبيق دهد : « أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ » « 4 » ؛ « وَ لَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ » « 5 » ؛ « وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ * الَّذِينَ إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ * وَ إِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ » « 6 » و چه اين تطبيق نسبت به خويشاوندان باشد و يا بر بيگانگان ، بر

--> ( 1 ) - اعراف ( 7 ) آيهء 158 : « بگو اى مردم ! من فرستادهء خدا به سوى همهء شمايم . » ( 2 ) - انعام ( 6 ) آيهء 19 : « شما و تمام كسانى را كه سخنان من ( در طول تاريخ و پهنهء زمين و در تمام نقاط ) به گوش آنها مىرسد ، از مخالفت امر خدا به وسيلهء آن بترسانم . » ( 3 ) - فرقان ( 25 ) آيهء 1 : « ( قرآن را بر بنده‌اش نازل كرد ) تا بيم‌دهندهء جهانيان باشد . » ( 4 ) - بقره ( 2 ) آيهء 44 : « آيا مردم را به نيكى دعوت مىكنيد ، ولى خود را فراموش مىنماييد . » ( 5 ) - بقره ( 2 ) آيهء 267 : « . . . درحالىكه خود شما حاضر نيستيد آنها را بپذيريد ، مگر از روى اغماض و كراهت ! » ( 6 ) - مطفّفين ( 83 ) آيات 1 - 3 : « واى بر كم‌فروشان ، آنان كه وقتى براى خود پيمانه مىكنند ، حق خود را به‌طور كامل مىگيرند ، امّا -